Bu makalenin amacı, medyanın mimarlığın yalnızca temsil edilme biçimini değil aynı zamanda üretilme, yeniden üretilme ve tüketilme biçimini de değiştirdiğini tartışmaktır. Makalenin medya ve mimarlık arasındaki değişken ilişkiye odaklanırken bu tartışmayı Instagram ve Archigram üzerinden yürütüyor olması güncelliğini ve özgün değerini ortaya koymaktadır. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile bilgisayar teknolojilerinde yaşanan gelişmelerle birlikte medya, daha çok dijital medya ve sosyal medya olarak adlandırılan alana doğru kaymıştır. Böylece medya yeni bir alanda kendisini yeniden üretmeye başlamıştır. Ayrıca mimarlığın da yeni bir beğeni anlayışıyla yeniden üretilmesini sağlamıştır. Bugün medyada paylaşılan ve beğeni alan imgelerin bombardımanı ve özellikle Instagram gibi sosyal medya platformlarında sürekli bir akış halinde olması, mimarlığın bir imge üretimi olarak görülmesine yol açmıştır. Makalede, mimarlık üretiminin değişimi Instagram (basılı olmayan) ve Archigram (basılı olan) gibi iki farklı temsil ortamı üzerinden ele alınmış; dönemleri ve mimarlığı temsil etme biçimleri birbirinden farklı olsa da bu ortamların mimarlık olmadan mimarlık anlayışını örneklediği tartışılmıştır. Çünkü her ikisi de binaların kendisinin değil onun yerine tasarım fikirlerinin ve imgelerinin üretildiği ortamlardır. Instagram, Archigram’a alternatif olarak ortaya çıkmamıştır, ancak Instagram da Archigram gibi mimarlık ortamına metnin ya da nesnenin değil imgenin hakim olmasını sağlamıştır. Medya sürekli olarak değişiyor olsa da mimarlığın kendisini hala medya aracılığıyla temsil ettiği ve yeniden ürettiği anlaşılmaktadır. Bu yüzden mimarlığın gerçekliğini sorgulayabilmek ve anlayabilmek için medyanın önceliklerini, beğeni düzeyini, değişkenlerini ve gerçekliği yeniden üretme biçimini anlayabilmek büyük önem taşımaktadır.

Bu çalışma, disiplinler arası bir duruşla fen bilimlerinin açıklamalar dünyasıyla sosyal bilimlerin anlamlar dünyasını bir araya getirmek amacıyla, çoklu-etmen sistemleri ve Deleuzeyen düşünceyi birlikte ele almaktadır. Çalışmada, öncelikle Deleuzeyen düşüncenin kavramsal alt yapısı ve çoklu-etmen tabanlı sistemlerdeki sürü davranışlarının çalışma mekanizmaları çözümlenmiştir. Bu bağlamda, yirminci yüzyıl Fransız filozofları Gilles Deleuze ve Felix Guattari’nin Deleuzeyen düşünce sisteminde yer alan makine (machine), asamblaj (assemblage), rizom veya köksap (rhizome), akış (flow) kavramları üzerinde durulmuştur. Ardından, Deleuzeyen düşünce ile çoklu etmen sistemleri arasındaki ilişkiler, grafik programlama yazılımı Processing’de Java dili kullanılarak oluşturulan hareketli animasyon temsiller aracılığıyla incelenmiş ve yorumlanmıştır. Çalışmada oluşturulan temsiller inceledikten sonra, etmenlerin kendilerinin çalışma mekanizmalarına Deleuzeyen düşüncenin kavramlarını dahil edebildikleri gözlendiği için, çoklu ajan sistemlerinin bu düşünce sistemiyle uyumlu olduğu sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda, çoklu-etmen sistemler ontolojik bir çerçeve, felsefi bir düşünce sistemi olarak ele alınabilir karakterdedirler. Bu çalışma, bir düşünce sisteminin kavramlarının eylem içerisinde temsil edilebileceği, gözlemlenebileceği ve yorumlanabileceği hesaplamaya dayalı bir bakış açısı sunarak sosyal bilimler ve tasarım araştırmalarına katkıda bulunmaktadır. Çalışma, çoklu etmenli sistemlerin Deleuzeyen düşüncedeki makine topluluklarını, beliren akışları ve rizomatik ilişkileri nasıl bünyesinde barındırdığını ortaya koymaktadır. Bu sayede felsefi kavramların ve çağdaş sosyal teorilerin araştırma yapısını şekillendirmesine ve yeni yaratıcı ile analitik inceleme biçimlerine ilham vermesine imkân tanıyan bir yaklaşım sunmaktadır.

Bu çalışma, dijital mekân üretiminde tolerans kavramını yalnızca teknik bir esneklik olarak değil, aynı zamanda ontolojik ve algoritmik bir açıklık olarak yeniden konumlandırmaktadır. Temsile dayalı, biçim merkezli ve deterministik tasarım yaklaşımlarına karşı olarak; etkileşim, süreç ve fark üzerinden kurulan bir mekân anlayışını savunur. Gilles Deleuze’ün “oluş” ve “fark” düşüncesi ile Luciana Parisi’nin hesaplamalı estetik yaklaşımından yola çıkan araştırma, dijital mekânı sabit bir yapı değil, sürekli olarak ortaya çıkan ilişkisel bir alan olarak kavramsallaştırır. Bu bağlamda tolerans, bir hata ya da sapma olarak değil, dijital sistemlerin evrimsel doğasında içkin olan üretken bir belirsizlik alanı olarak değerlendirilir.

Ajan tabanlı sistemler çerçevesinde yürütülen deneysel çalışmalar, toleransın davranışsal, biçimsel ve zamansal düzlemlerde nasıl işlediğini ortaya koyar. Parametrelerin kesin değerler yerine belirli aralıklarla tanımlandığı bu sistemlerde, mekân biçimden değil, etkileşimden doğar. Çalışma, dijital tasarımı kesinlikten uzaklaştırarak belirsizliğe açıklıkla yaklaşan yeni bir mimari düşünme biçimi önermektedir. Sonuç olarak, tolerans dijital mimaride yalnızca teknik bir boyut olarak değil, aynı zamanda etik ve yaratıcı bir tasarım ilkesi olarak da değerlendirilmektedir.

Bu makale, ikinci sayısal dönüş bağlamında mimari tasarımda yaratıcı faillin niteliğinin nasıl dönüştüğünü sorgulamaktadır. Rönesans’tan bu yana demiurgic, “yarı-tanrısal” yaratıcı mimar figürü etrafında şekillenen insan-merkezli yaratıcı özne anlayışının, üretken algoritmalar, parametrik modelleme ve sayısal üretim teknolojileriyle birlikte geçerliliğini yitirmeye başladığı ileri sürülmektedir. Kuramsal çerçeve, Margaret Boden’in yaratıcılık ölçütleri ve kipleri, insan–bilgisayar birlikte yaratıcılığı literatürü ve 4E biliş (bütünleşmiş, bedenleşmiş, genişletilmiş, enaktif) yaklaşımlarına dayanmaktadır. Çalışma, tasarımı özgün bir bilgi üretim pratiği olarak ele alan tasarım yoluyla araştırma yöntemiyle yürütülmüştür. Uluslararası Mimarlık Bienali 2025 [kör hakemlik süreci gereği kurum adı belirtilmemiştir] için üretilen enstalasyon, araştırmanın hem alanı hem de aracı olarak kullanılmış; geleneksel bereket motifinin parametrik ortamda diferansiyel büyüme algoritmasıyla yeniden üretilmesi ve çok ölçekli 3B baskı süreçleri, araştırmacı-mimarın içeriden deneyimiyle belgelenmiştir. Tasarım günlükleri, sayısal süreç kayıtları, görsel dokümantasyon ve teknik notlardan oluşan veri seti, refleksif nitel bir analizle çözümlenmiştir. Bulgular, ortaya çıkan tasarım düşüncesinin Boden’in yenilik, şaşırtıcılık ve değer ölçütleriyle uyumlu olduğunu; kombinasyonel, keşifsel ve dönüşümsel yaratıcılık kiplerinin tasarım sürecinde iç içe geçtiğini göstermektedir. 4E biliş perspektifiyle okunduğunda yaratıcı faillin, mimarın zihninde değil, mimar–sayısal ortam etkileşiminde dağıtık biçimde ortaya çıktığı görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, yaratıcı failliğin tekil yaratıcı mimardan melez birlikte-yaratıcı faile kaydığını ve tasarımın insan ile makinenin karşılıklı icrasında gerçekleşen ilişkisel bir bilişsel eylem olarak kavranması gerektiğini ileri sürmektedir.

Bu çalışma, yapay zekanın (YZ) tasarım stüdyo pedagojisine entegrasyonu üzerine yapılan son araştırmaların sistematik bir incelemesini yürüterek tasarım süreçleri, öğrenme sonuçları ve öğretmen-öğrenci etkileşimi üzerindeki etkilerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma metoduna dayanan çalışmanın verileri belirlenen anahtar kelimelerin Google scholar, Scopus ve Web of Science veri tabanlarında aranması ile elde edilmiştir. Ulaşılan çalışmalar dahil etme kriterlerine göre elenerek çalışmanın veri setini oluşturan 21 makale üzerinden araştırma şekillenmiştir. Bulgular, yapay zekânın stüdyo ortamında fikir üretme partneri olarak rolü, öğrenme çıktıları ve performans göstergeleri etkileri yönüyle tasarım süreci değişimi, yaratıcılık gelişimi ve kavramsallaştırma becerisi artışı ve tasarım süreci aşamalarından erken kavramsal aşamanın desteklenmesi yönüyle üç temel alan üzerinde katkıda bulunduğunu göstermektedir. Bu etkilerin yanı sıra, yapay zekanın stüdyo ortamlarında eğitmenleri desteklemedeki rolü ve eğitmen-öğrenci ilişkisini ne şekilde etkileyebileceğine yönelik veriler eksik kalmıştır. Sonuçlar ayrıca, yapay zeka araçlarının hızlı benimsenmesine rağmen, mevcut araştırmaların genel olarak küçük ölçekli vaka çalışması ya da deneysel atölye uygulamalarından oluşması sebebiyle kolektif pedagojik sonuçların parçalı ya da yetersiz kaldığını vurgulamaktadır. Bu nedenle, yapay zekanın tasarım iş akışlarını, bilişsel süreçleri, öğrenci performansını, eğitmen-öğrenci ilişkisini nasıl etkilediğine dair daha sistematik ve kapsamlı değerlendirmelere ihtiyaç vardır. Aynı zamanda, belirli tasarım aşamalarından ziyade uzun vadeli dahil etme ile tüm süreç aşamalarına olası katkılarının ve entegrasyonunun da sorgulanması gerekmektedir. Çalışma kapsamında ortaya konulan veriler, tasarım stüdyosu ortamlarında yapay zekâ araçlarından yararlanmaya yönelik sistematik bir analiz sunması bakımından önem taşımaktadır. Elde edilen bulguların, yapay zekâ araçlarının tasarım stüdyosu pedagojisine entegrasyonuna ilişkin bir çerçeve oluşturması nedeniyle alana anlamlı katkı sağlayacağı öngörülmektedir.

Döşeme kaplama malzemeleri; döşeme katmanlarını koruma, işlevsel ve estetik olma, kullanıcı güvenliği ve konforunu sağlama gibi amaçlarla yapılmaktadır. Bu yüzden mekanın ve kullanıcı ihtiyacının iyi saptanmasının yanında malzemenin yatırım maliyeti, hizmet ömrü, dayanıklılığı, işletme maliyeti, konforu, çevresel etkisi karar verme safhasında etkili etmenlerdir. Farklı özelliklere sahip kaplama malzemeleri bu seçim etmenleri kapsamında değerlendirildiklerinde farklı avantaj ve dezavantajlara sahip olabilmektedirler. Döşeme kaplama malzemesi seçiminde, malzemelerin bu özelliklerinin bir arada düşünülmesi ve alternatifler arasında en uygun kararın verilmesi büyük önem taşımaktadır. Karmaşık karar süreçlerini gerektiren bu işlemin daha sistematik ve gerçekçi bir düzlemde yapılması daha sağlıklı olacaktır. Bu nedenle “doğru (1)” ve “yanlış (0) olarak keskin değerlendirmeler yapan klasik mantıklı bilgisayar seçim sisteminin aksine tıpkı insan beyni gibi birçok kriteri birlikte ele alarak değerlendirme yapan ve bilgideki eksikliği gözetebilen bir yaklaşım olan bulanık mantık yöntemi seçilmiştir. Çalışmada; ofis mekanlarındaki döşeme kaplaması seçiminde karar kriterlerinin bulanık mantık yaklaşımıyla değerlendirilerek, döşeme kaplaması seçiminde daha gerçekçi bir karar süreci oluşturmayı amaçlanmıştır. Döşeme kaplama malzemeleri için belirlenen seçim kriterleri (yatırım maliyeti, hizmet ömrü, işletme maliyeti ve çevresel etkisi) ve ofis döşemelerinde yaygın olarak kullanılan malzemelere (ahşap, halı, PVC ve seramik) bulanık kümelerle üyelik fonksiyonları tanımlanmış ve oluşturulan kurallar doğrultusunda model tamamlanmıştır. Daha sonra seçim kriterleri üzerinden dengeli, işletme maliyeti odaklı ve çevresel etki odaklı olmak üzere 3 farklı senaryo oluşturulmuş ve bu senaryolar Matlab programında oluşturulan model üzerinden değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirmeler sonucu ahşap, PVC, halı ve seramik kaplama malzemeleri arasından ahşabın tüm senaryolarda ağırlıklı olarak en uygun tercih olduğu görülmüştür.